en Evert Nool
Geachte aanwezigen, beste mensen,
Van het lokale Comité 4 mei kreeg de Stichting Vrienden van Oud Heukelum het verzoek om bij deze herdenking het verhaal van onze verzetshelden te vertellen. Namens de stichting geef ik graag gehoor aan dit verzoek.
Ik ben zelf geen echte Heukelummer, maar heb veel gelezen over de geschiedenis van ons stadje, ook hoe het hier was in de oorlog en over de mensen in het verzet. Overigens waren zij ook niet allemaal geboren Heukelummers …
Evert Nool werd geboren in 1897 in de Schermer, Noord-Holland. Op zijn 30ste vertrok hij met zijn vrouw en kinderen naar Lunteren en werkte daar in dienst van de plaatselijke baron. Door een ongeluk met zijn geweer, raakte hij de vier vingers van zijn linkerhand kwijt. Het betekende: einde betrekking, en een tijdlang zoeken naar een nieuwe baan. Uiteindelijk kwam hij in 1931 met zijn gezin naar Heukelum. Hier werd hij jachtopziener. In 1937 verhuisden ze naar hun nieuwe huis op De Til aan het Voorste Gewind. Dat huis is trouwens begin dit jaar afgebroken.
Arend Zeemering werd in 1909 geboren in het Overijsselse De Krim, waar zijn vader een boerenbedrijf runde. Toen hij een jaar of vijftien was, ging hij werken in de verpleging. Als gediplomeerd verpleger was hij werkzaam in Assen, waar hij zijn vrouw leerde kennen. Zijn leven kreeg een andere wending toen hij ging leren voor het politiediploma en daarvoor slaagde in 1936. In juli 1939 trad hij in dienst bij de Rijksveldwacht. Die organisatie werd door de Duitsers ondergebracht bij de Marechaussee. In 1943 werd Zeemering aangesteld als postcommandant in Heukelum. Hij woonde met zijn vrouw en twee kinderen boven de bakkerij van Van Voorden.
Marinus, of kortweg Rinus, Visser werd in Asperen geboren op 31 oktober 1913. Heel veel heb ik niet over hem kunnen achterhalen, alleen dat hij hulpmachinist was bij het stoomgemaal in Asperen en met zijn gezin in het huisje bij het gemaal achter het bos woonde.
In de oorlog zaten in Heukelum veel mensen ondergedoken, voornamelijk jongemannen die zich verborgen vanwege de Arbeitseinsatz. Zij konden, als er geen Duitsers in de buurt waren, vrij op straat lopen. Echt fout waren in de oorlog dus maar weinigen. Een kleine minderheid ging actief het verzet in.
Zo werd Evert Nool commandant van de plaatselijke verzetsgroep van de illegale Ordedienst, de OD. In deze groep zaten onder anderen ook Rinus Visser en politieman Gijsbert Lakerman. Ze hadden wapens en een radiozender om contact te onderhouden met Engeland. Later bleek dat de Duitsers al lang op de hoogte waren van dit radiocontact en er zelfs gebruik van maakten.
Nadat Arend Zeemering in 1943 in Heukelum werd gestationeerd en het duidelijk was dat hij weinig ophad met de bezetter, benaderde Evert Nool hem. Hij vroeg hem om voor de Ordedienst inlichtingen te verzamelen. Dat deed Zeemering. Hij gaf daarnaast ook instructie in het gebruik van explosieven aan andere leden van het verzet.
Eind 1944 wordt de 21-jarige Piet Lahnstein, bijgenaamd “Kleine Piet”, via een Amsterdamse contactpersoon geïntroduceerd in de verzetsgroep in Heukelum, als specialist in overvallen. Hij wordt ondergebracht bij de familie Zeemering. Wat men niet weet, is dat deze Piet voor de inlichtingenafdeling van de Wehrmacht werkt en opdracht heeft te infiltreren in het verzet in Leerdam en omgeving.
Op 18 januari 1945 overvalt de Heukelumse verzetsgroep het distributiekantoor in Asperen. Meteen na deze overval vertrekt Piet Lahnstein met een smoes uit Heukelum.
Een week later, op 25 januari, valt de Geheime Feldpolizei binnen op adressen in Leerdam, Heukelum en Asperen. Op De Til arresteren ze Evert Nool. Direct nadat de Duitsers vertrokken zijn met haar vader, rent de 23-jarige Tuny Nool “overdwars” naar Heukelum, om de andere leden van de verzetsgroep te waarschuwen. Ze zakt onderweg door een zwakke plek in het ijs in de gracht, maar rent verder zo hard ze kan. Als ze komt waarschuwen, is Gijsbert Lakerveld gelukkig al gevlucht, samen met een onderduiker. Vanaf het huis van Lakerveld aan de Groenewal sluipt Tuny naar het huis van Arend Zeemering boven de bakkerij Van Voorden. Helaas komt ze daar te laat. Vervolgens gaat ze onderlangs de Notendijk, in de schaduw van de bomen, naar het huis van Visser bij het gemaal. Ze treft een totaal verslagen familie aan: ook Rinus Visser is al gearresteerd.
De arrestanten werden afgevoerd naar de gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht. Met twee andere vrouwen is Tuny Nool in de ijzige koude van de winter van 1944/1945 naar Utrecht gefietst. Ze kreeg haar vader niet te spreken, maar kon wel een brief voor hem afgeven. Terug konden de vrouwen niet meer met de pont over de Lek, maar via de balken van de opgeblazen brug konden ze toch nog de overkant bereiken en terug naar huis fietsen.
Tijdens de verhoren werden de mannen vreselijk gemarteld, maar namen hebben ze niet genoemd. Arend Zeemering, Evert Nool, Rinus Visser en twee anderen werden op 31 maart naar Fort De Bilt gebracht en daar doodgeschoten. Op het lichaam van Evert Nool werd de brief van zijn dochter aangetroffen.
Na de oorlog zijn de gefusilleerde Heukelummers hier herbegraven, onder dit door de Heukelummers geschonken grafmonument. In 1948 werd Piet Lahnstein vanwege zijn verraad veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf, later omgezet in een gevangenisstraf van twintig jaar. Gijsbert Lakerveld heeft na de oorlog zijn taak bij de politie weer opgenomen.
Vandaag herdenken we hier de dappere mensen die in de oorlog gestreden hebben voor hun en onze vrijheid en daarbij om het leven zijn gekomen. Evert Nool, Arend Zeemering, Rinus Visser en andere Heukelummers. Het waren “gewone” mensen met een gezin; ze zetten alles op het spel om actief verzet te plegen tegen de bezetter.
Nu, ruim 80 jaar later, leven we nog steeds in vrijheid, maar wel in een uiterst onzekere wereld. In veel landen zijn mensen nog steeds, of weer, hun vrijheid kwijt. Fascisme en antisemitisme zijn niet verdwenen, maar laaien juist weer op. Dat alles zou ons bewust moeten maken van wat het betekent om vrij te zijn en dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Laten we er samen over waken.
Mieke Kleijn
4 mei 2026
Bronnen
- Heukelumse Krakelingen, deel 2 en deel 4, Rie van Hoogdalem-Duizer
- Heukelum – hoogte in water en vuur, Bertus de Groot
- Koos Nool – het carillon op het Waagplein, Evert Wash
- Mijn grootvader Evert Nool, toespraak Evert Wasch, 1 mei 2021, Fort De Bilt
- Arend Zeemering, Marechaussee Contact, juni 2012
- Oorlogsslachtoffers uit gemeenten Buren, Culemborg en West Betuwe, dhr. E. Nool uit Schermer, https://www.oorlogsslachtofferswestbetuwe.nl/dhr.-e.-nool-uit-schermer.html