Heukelum – de geschiedenis in het kort …
Heukelum is lang geleden ontstaan op de zuidelijke oeverwal van de Linge. Al voor het jaar 996 bezat Heukelum (“Ukele”) een kerk en in 1230 was de ommuring van het plaatsje een feit. In de 14e eeuw kreeg Heukelum stadsrechten.
Stadszegel van Heukelum
De stad was omgeven door grachten en een stenen muur, tien waltorens, vier waterpoorten en twee landpoorten: een aan de westkant, de Gorkumse poort, en een aan de oostkant, de Leerdammer poort. De Gorkumse poort is bij een hevige overstroming in 1748 weggespoeld. Twaalf jaar later is de Leerdammer poort afgebroken.
Kaart van J. Blaeu uit 1649. Het stratenplan van de oude kern is nog steeds hetzelfde.
Binnen de muren lagen talrijke stadsboerderijen. Vanuit deze boerderijen bewerkten de boeren hun (gepachte) percelen. Op ongeveer 700 m oostelijk van Heukelum staat kasteel Merckenburg. Dit kasteel, gebouwd in de 13e eeuw, werd bewoond door de Heer (of Vrouwe) van Heukelum en werd in het rampjaar 1672 grotendeels verwoest door de Fransen. In de 18de eeuw is het huidige kasteel opgebouwd rondom de middeleeuwse poorttoren. Van de bewoners daarna is Jonkvrouw Clara Anna Elisabeth Fabricius (1853-1927) wel de meest markante. In de volksmond werd ze “Freule Fabricius” genoemd. Zij sprong vaak bij in geval van nood onder de bevolking en heeft haar stempel op de stad gedrukt. Zij liet o.a. een bewaarschool en de School met de Bijbel bouwen, en ze zorgde voor restauratie van de kerk.
Zicht op Heukelum in 1694
Tot in de 20e eeuw is Heukelum geteisterd door overstromingen en branden. Bij de grote stadsbrand van 17 augustus 1772, aangestoken door Hendrik Sar om zijn sporen na inbraak uit te wissen, ging een groot deel van de huizen verloren en de kerktoren brandde geheel uit. De dader werd gegrepen en ontging zijn gerechte straf niet. Op 27 oktober van hetzelfde jaar werd hij geradbraakt en levend verbrand.
Heukelum na de grote brand in 1772
Naast landbouw bezat Heukelum tot aan het eind van de 19e eeuw wat kleine industrieën, zoals bierbrouwerijen en zijde- en fluweelweverijen. Eeuwenlang werden nabij Heukelum stenen gebakken in “veldovens” in de open lucht. In 1869 werd een steenfabriek met ringoven, de Koornwaard, in gebruik genomen, ruim anderhalve kilometer ten westen van de stad. Veel Heukelummers werkten in de steenfabriek (“op d’n Oven”) of in de glasfabriek van Leerdam.
Binnen de muren was tot in de 20e eeuw veel bedrijvigheid: er waren o.a. kruideniers, slagers, bakkers, een schoenwinkel en een confectiewinkel, kroegen en een herberg. Er stond een korenmolen, die in 1931 is afgebroken en waarvoor in de plaats een grote maalderij kwam die ondertussen ook verdwenen is. Van al die bedrijvigheid is maar weinig over.
Sinds 1972 wordt elk jaar op de derde zaterdag in juni de Heukelumse Jaarmarkt georganiseerd, met inmiddels meer dan 225 kramen waar van alles verkocht wordt (ook door de Heukelummers zelf), met oude ambachten en optredens.